COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler


sayfa2/3
c.ogren-sen.com > Coğrafya > Evraklar
1   2   3

A.ATMOSFER


Tanım: Yerçekiminin etkisiyle, Dünyayı çepeçevre saran gaz örtüsüne denir.

Atmosferin etkileri

  • Güneşten gelen zararlı ışınları tutar.

  • Yaşam için gerekli gazları bulundurur.

  • Dünyanın aşırı ısınma ve soğumasını engeller.

  • Güneş ışınlarının dağılmasını sağlayarak, gölgede kalan kısımların da aydınlanmasını sağlar.

  • Meteorolojik olayların görülmesini sağlar.

  • Işığı, sesi, sıcaklığı geçirir ve iletilmelerini sağlar.

  • Uzaydan gelen meteorların parçalanmasını sağlar.


Atmosferin Özellikleri

  • Atmosferin alt katları daha sıcaktır çünkü atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısınır

  • Atmosferin kalınlığı ekvatorda fazla, kutuplarda azdır.

  • Atmosferin kalınlığı 140 km'ye kadar ulaşır.

  • Atmosferin yoğunluğu yerden yükseldikçe azalır.

  • Ağır gazlar alt tabakalarda, hafif gazlar üst tabakalarda toplanmıştır.

  • Her zaman bulunan ve miktarı değişmeyen gazlar ;%78 Azot,%21 Oksijen,%1 Asal gazlardır.

  • Her zaman bulunan ve miktarı değişen gazlar; Su buharı ve Karbondioksittir.

  • Her zaman bulunmayan gazlar ise tozlar ve ozondur.

  • Atmosfer saydam ve renksizdir. Ancak atmosferin içerisinde bulunan su buharı Güneş'ten gelen ışınları bir prizma gibi kırarak beyaz ışınların mavi görünmesine sebep olur. Atmosferin bu mavi görünümü okyanus ve denizlerin üzerine yansıyarak aslında renksiz olan su kütlelerinin mavi görünmesine sebep olur


Atmosferin Katmanları

TROPOSFER:

*Gazların %90'ı bu katmanda bulunur. Yeryüzünün hemen üzerindeki ilk kattır. Ekvator üzerindeki kalınlığı 17 km, kutuplarda 8-10 km’dir. Bunun nedeni ise ekvatordaki hava kütlelerinin ısınarak yükselmesi, kutuplarda ise havanın ağırlaşarak inmesidir. Su buharının bulunduğu tek katmandır. Bu yüzden meteorolojik olaylar sadece bu katmandadır. Yatay ve dikey hava hareketleri görülür.

STRATOSFER:

*Troposferden sonra gelir.16-50 km'ler arası devam eder.

*Su buharı olmadığından iklim olayları görülmez.

*Yatay hava hareketleri görülür ve bu nedenle sıcaklık her yerde aynıdır.

Ozonosfer: Stratosfer ile mezosfer arasında yer alır. Güneşten gelen zararlı ultraviole ışınları, ozon gazı tarafından tutulur. Bundan dolayı canlıların koruyucu katıdır.

Not: Son yıllarda bazı kimyasalların salanımı ozan tabakasını inceltmiş ve delmiştir.
MEZOSFER:

*Stratosfer üzerinde yer alır. Kalınlığı 50-80 km arasındadır.

*Burada hava hareketleri görülmez.
TERMOSFER:

*Mezosferin üstünde.200 km’ye kadar devem eder.

*Gazlar ultraviyole ışınların etkisiyle iyonlara ayrılır. İyonlaşma sırasında açığa çıkan enerji sıcaklığı yükselmiştir.

*Radyo dalgalarını yansıttığı için haberleşme için önemli katmandır.

EKZOSFER

*Atmosferin en dış bölümünü oluşturur.
B.HAVA DURUMU VE İKLİM

İklim: Geniş bir sahada, uzun yıllar devam eden, atmosfer olaylarının ortalamasına denir. İklimi inceleyen bilime klimatoloji denir.

Hava Durumu: Dar bir sahada, kısa süre içinde görülen meteorolojik olaylara denir. Hava durumunu inceleyen bilime meteoroloji denir.

Not: Ekvator ve kutup kuşağı hariç hiçbir bölgede, hava durumuna bakılarak iklim hakkında fikir yürütülemez.
İklim Elemanları: Bir yerin iklimini oluşturan sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağış gibi hava olaylarıdır

Rasat(Gözlem): Sıcaklık, rüzgar, basınç, yağış..vb gibi hava olaylarının ölçülmesidir. Rasat için kullanılan aletler;

Termometre: sıcaklık, Higrometre: nem, Barometre: basınç Anemometre: rüzgâr ,Nefometre: bulutluluk, Plüviyometre: yağış
C.İKLİM ELEMANLARI ( SICAKLIK)
İklim elemanlarından sadece birinin bilinmesi ile bir bölgenin iklimi hakkında fikir yürütülemez. Başlıca iklim elemanları;

Yerin ve atmosferin ısı kaynağı güneştir. Sıcaklık iklim elemanları içinde en fazla etkiye sahiptir. Güneşten yeryüzüne ulaşan enerji bölgeden bölgeye değişikliğe uğrarar. Bazı yeller çok sıcak bazı yerler ise çok soğuktur,bu durumun nedenleri;
Sıcaklığın dağılışını etki eden faktörler
a. Dünya’nın günlük hareketinin sıcaklığa etkisi: Dünya’nın günlük hareketine bağlı olarak, güneş ışınlarının bir noktaya geliş açısı gün boyunca değişme gösterir. Güneş ışınları sabah ve akşam eğik açıyla, öğle vakti ise gelebileceği en dik açı ile gelir
b. Dünya’nın yıllık hareketinin sıcaklığa etkisi: Dünya’nın eksen eğikliği ve yıllık hareketine bağlı olarak güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir. Buna göre, yaz aylarında Kuzey yarım küre, kış aylarında ise Güney yarım küre güneş ışınlarını daha dik açıyla alır.
c. Dünyanın Şeklinin sıcaklığa etkisi: Güneş ışınlarının geliş açısı Dünya’nın şekline göre değişir. Ekvator çevresine dik ve dike yakın açıyla, kutuplar çevresine eğik açıyla gelir. Bu nedenle ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık azalır.
ç.Atmosferin sıcaklığa etkisi: Atmosferin 1cm2 yüzeyine dakikada 2 kalorilik enerji gelir bu değere Güneş sabitesi denir. Ancak Güneşten gelen bu enerjinin bir kısmı yansıma, dağılma ve emilme yoluyla atmosferde kaybolur ve yere ulaşmaz.

d-Nemin Sıcaklığa Etkisi: Havadaki nem ısınmayı ve soğumayı azaltır. Günlük sıcaklık farkının fazla olmasının önler. Nemin fazla olduğu bölgelerde ısınma ve soğuma yavaş, az olduğu bölgelerde hızlı olarak gerçekleşir. Kışın bulutsuz günlerde hava çok soğuk olur.

Ör. Dünya’nın en sıcak yerinin ekvator olması gerekirken dönenceler çevresi olması nemliliğin sıcaklığa etkisini gösterir.
e-Bakı durumunun sıcaklığa etkisi: Cisimlerin Güneş’e göre olan durumlarına bakı denir. Güneş’e dönük olan yamaçlar daha çok ısınır. K.Y.K’da güney yamaçlar; G.Y.K’de kuzey yamaçlar daha fazla ısınır.

Güneşe bakılı yamaçlarda;

  1. Güneşlenme süresi daha uzun

  2. Sıcaklık ortalamaları daha fazla

  3. Aynı tür bitkilerin olgunlaşma süresi daha erkendir

  4. Ormanın yetişebilme üst sınırı daha yukarılardadır

  5. Karların erime süresi daha kısa

6.Kalıcı(toktağan)karların başlama sınırı daha yüksektir
f-Yükseltinin Sıcaklığa Etkisi: Atmosfer yerden yansıyan ışınlarla ısındığı için alt katları sıcak, üst katları soğuktur. Yükseldik çe sıcaklık 200m’de 1c derece azalır. Çünkü Troposfer yerden yansıyan ışınlarla ısınmaktadır. Ayrıca yükseldikçe nem ve yoğunluk azalmaktadır bunun sonucunda da ışınların tutulması altlarda çok yukarı katlarda az olur.
g-Kara ve Denizlerin Dağılışının Sıcaklığa Etkisi: Karalar denizlere göre daha çabuk ve daha çok ısınırlar ve soğurlar. Denizler ise geç ısınıp geç soğurlar. Bundan dolayı karalarda yazın sıcaklık çok yüksek, kışında çok düşüktür.

Bu durumun nedenleri; kara ve denizin özgül ısı farklılığı, karaların sabit denizlerin hareketli olmaları, kara ve deniz üzerindeki nemin farklı olması ve ışınların karalarda 40-50cm, denizlerde 200 metreye kadar ulaşmasıdır.
Kara ve denizlerin farklı ısınmasının sonuçları:

  • Karalarda en soğuk ay Ocak iken denizlerde Şubat ayıdır. Karalarda en sıcak ay Ağustos iken denizlerde eylül ayıdır.

  • Denizler karalara göre kışın ılık, yazın serin olduğun dan denizlerden gelen rüzgarlar kışın ılık yazın serindir.

  • Kuzey yar. küre Güney yar. küreden 2 derece daha sıcaktır.

  • Kuzey yarımküre ’deki sıcak kuşak Güney yarımküreden daha geniştir.

  • Dünyadaki en düşük ve en yüksek sıcaklılar karalarda görülür


ğ-Okyanus Akıntılarının Sıcaklığa Etkisi: Ekvator’dan kutuplara giden akıntılar sıcaklığı arttırırken, kutuplardan gelenler sıcaklığı azaltırlar. Başlıca okyanus akıntıları;
Sıcaksu akıntıları: Soğuksu akıntıları:

--Gulfstream -- Labrador

--Alaska -- Kaliforniya

--Brezilya -- Humbolt

--Kroşivo -- Benguela

--D.Avustralya -- Oyoşivo

Ör.60° Kuzey enlemlerinde yer alan Kuzeybatı Avrupa kıyılarının Ocak ayı ortalama sıcaklığı +2, +3 °C dir. Bunun nedeni Golf—setream sıcak su akıntısıdır. Aynı enlemdeki Kanada'nın doğu kıyılarının Ocak ayı ortalaması -20°C, -25 °C dir. Bunun nedeni labrador soğuk su, akıntısıdır.
h-Rüzgârın Sıcaklığa Etkisi: Rüzgârlar geldikleri yerin sıcaklıklarını ulaştıkları yerlere taşırlar. Enlem faktöründen dolayı K.Y.K’ de güneyden esen, G.Y.K’ de ise kuzeyden esen rüzgarlar hava sıcaklığını yükseltir. Denizden karaya esen rüzgarlar ise yazın serinletici, kışın ılıtıcı rol oynar.
I-Yüzey Örtülerinin Sıcaklığa Etkisi: Bitki örtüsü, güneş ışınlarının bir kısmını emerek gündüz yerin fazla ısınmasını önler. Gece ise, yerden ışıyan sıcaklığın bir bölümünü tutarak fazla soğumayı engeller. Bunun sonucunda, bitki örtüsünün gür olduğu alanlar ile seyrek olduğu alanlar arasında, sıcaklığın dağılışı açısından önemli farklar ortaya çıkar. Bunların dışında kar örtüsü, zeminin özelliği ve toprağın rengide sıcaklığın dağılışı üzerinde etkilidir.

İzoterm haritaları

Sıcaklığın dağılımını gösteren eğrilere izoterm eğrisi, İzoterm eğrileriyle çizilen haritalara da İzoterm haritası denir.

İzoterm haritaları gerçek izoterm ve indirgenmiş izoterm haritaları olarak iki şekilde çizilir.

1-Gerçek izoterm haritaları; yeryüzünde sıcaklığı etkileyen bütün faktörler dikkate alınarak çizilir. Formüle edersek;

Gerçek sıcaklık.= İnd.sıcaklık-( yükseklik / 200)

2-İndirgenmiş izoterm haritaları; yeryüzündeki yükseltiler yok sayılarak elde edilen değerlerle çizilir.(her yer 0 metre) İndirgenmiş izoterm haritasında yükseltinin etkisi ortadan kaldırılmıştır.(enlem sıcaklığı yansıtılır)

Formüle edersek;

İnd.sıcaklık.= gerçek sıcaklık + ( yükseklik / 200)
Not: Gerçek sıcaklık ile indirgenmiş sıcaklık arasındaki fark o yerin yükseltisi hakkında fikir verir.
Yeryüzünde Yıllık Sıcaklık Dağılışı

-Genel olarak (Dünya’nın şekli sonucu) Ekvator’dan kutuplara gidildikçe sıcaklık azalır. Ancak en yüksek sıcaklıklara dönenceler çevresinde rastlanmaktadır.

-Kuzey Yarım Küre, Güney Yarım Küre’den daha sıcaktır. Çünkü, Kuzey Yarım Küre’de karalar, Güney Yarım Küre’de denizler daha fazla yer kaplar.

Dünya Ocak Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

-Ocak ayında, Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi yaşanır.

-Bu ayda Dünya’nın en soğuk yerleri Sibirya, Kanada ve Grönland’ın kuzey bölgeleridir.

-Bu ayda Dünya’nın en sıcak yerleri, Oğlak Dönencesi üzerindeki kara içleridir.

Dünya Temmuz Ayı Ortalama Sıcaklık Dağılışı

-Temmuz ayında, Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi yaşanır.

-Bu ayda, Dünya’nın en sıcak yerleri Büyük Sahra, Orta Asya, Meksika, Amerika’nın orta kesimleri ve Arizona çevresidir.

-Bu ayda Dünya’nın en soğuk yerleri Antarktika Kıtası’ndadır.

Ç.İKLİM ELEMANLARI ( BASINÇ ve RÜZGAR )
Hava basıncı: Atmosferdeki gazların ağırlığına denir. Barometre ile ölçülür ve milibar olarak ifade edilir. Üç çeşit basınç vardır. Normal B., Alçak B. Ve Yüksek Basınçtır.

Yüksek Basınç (antisiklon)

Normal B: 45 enlemde,0ve 0 m’de ölçülen basınç =1013 mb

Alçak Basınç (siklon) 

Basıncın dağılımını gösteren eğrilere izobar eğrisi denir. İzobar eğrileriyle çizilen haritalara İzobar haritası denir. Basınç değerleri bölgeden bölgeye ve zamana göre değişiklik gösterir.

Basınca etki eden faktörler

1. Termik etkenler :

Isınan hava yükselir böylece yeryüzüne uyguladığı basınç azalır.Soğuyan hava ağırlaşır ve alçalır. Yeryüzüne uyguladığı basınç artar.

adsızsıcaklık
2. Yükselti :

Yükseldikçe havanın kalınlığı ve gazların miktarı azaldığı için basınç azalır. ( 10,5 metrede1mb düşer )
3. Yer çekimi :

Yerçekimi arttıkça basınçta artar. Buna bağlı olaraktan basınç ekvatorda az, kutuplarda fazladır.
4. Dinamik etmenler :

Dünyanın ekseni etrafında dönmesinden ötürü 30enlemlerinde üst üste yığılan hava YB oluştururken, 60 enlemlerde ise yükselerek seyrelen hava AB alanı oluşturur.

Yeryüzündeki basınç merkezleri termik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılır.

a.Termik Kökenli Basınç Alanları;Bu basınç merkezi ekvatorda ve kutuplarada oluşur.

*Ekvatoral Alçak Basınç Alanı (0)

Ekvatoral üzerinde bütün sürekli bir alçak basınç alanı uzanır. Bunun nedeni buraların devamlı ısınmasıdır.

*Kutuplar Yüksek Basınç Alanı (90K-90G)

Kutuplar yıl boyunca soğuk olduklarından, buralarda sürekli bir yüksek basınç alanı oluşmuştur.
b.Dinamik Kökenli Basınç Alanları

*30 K-30G enlemleri

Ekvatoral bölgede, ısınarak yükselen hava kütleleri üst alizeler halinde kutuplara doğru eserken, Dünya’nın ekseni etrafında dönmesinden dolayı 30° enlemleri civarında alçalır. Sonuçta, bu enlemlerde yüksek basınç alanı oluşur.  
*60K-60G enlemleri

Batı ve Kutup rüzgârları, 60° enlemleri civarında karşılaştıktan sonar bir birini iterek yükselirler. Sonuçta bu enlemlerde alçak basınç alanı oluşur.

Basınç alanlarının özellikleri

Siklon (AB) 

  • Yükselici hava hareketi vardır.

  • Hava hareketi çevreden merkeze doğrudur.

  • Yıllık yağısı fazla olan yerlerdir.

  • Gökyüzü kapalı ve bulutludur.

  • Yerin ısı kaybı azdır. Sıcaklık farkı az.

  • Bitki örtüsü gürdür.


Antisiklon (YB) 

  • Alçalıcı hava hareketi vardır.

  • Hava hareketi merkezden çevreye doğrudur.

  • En az yağışlı yerlerdir.

  • Gök yüzü açıktır.

  • Yerin ısı kaybı fazla. Sıcaklık farkı fazladır.

  • Bitki örtüsü cılızdır.


Rüzgârlar:

YB’dan AB’a doğru olan yatay yönlü hava hareketlerine rüzgar denir. Rüzgârı oluşturan temel faktör basınç farkıdır. Rüzgarı ölçen alete anemometre denir.
Rüzgârın hızı; Hava kütlesinin bir saniyede kaç metre ilerlediğini ifade eder. Anemometre rüzgârın hızını ölçer. Rüzgarın hızını etkileyen faktörler

  • Merkezler arasındaki basınç farklılığı; Temel faktördür, basınç farkı arttıkça rüzgârın hızı da artar.

  • İki basınç merkezi arasındaki mesafe; Mesafe az ise rüzgâr şiddetli eser.

  • Sürtünme; Rüzgârlar engebenin olduğu yerde yavaş, denizlerde, vadilerde ve boğazlarda hızlı eserler.

  • Dünyanın günlük hareketi; Eksen hareketi rüzgârların sapmasına ve yavaşlamasına neden olur.


Rüzgârın yönü; Bulunduğumuz yöne doğru geldiği doğrultuya rüzgâr yönü denir. Rüzgârın yönünü etkileyen faktörler

  • Basınç merkezlerinin konumu

  • Dünyanın günlük hareketi

  • Yer şekillerinin uzanışı


Rüzgârın(frekansı) esme sıklığı; Rüzgârın belli bir sürede esiş sayısını belirler.

Rüzgâr gülü; rüzgar esiş sıklıklarını, hakim rüzgâr yönlerini ve yer şekillerinin genel durumu hakkında bilgi veren şekle denir.

rüzgar gülü
Yeryüzündeki başlıca rüzgârlar

1.Sürekli rüzgârlar:

Alizeler: 30°DYB alanlarından ekvatordaki TAB alanına doğru esen rüzgârlardır.

  • Rüzgârlar arasında en düzenli ve sürekli esenidir.

  • Kıtaların doğu kesimlerine yağış bırakırlar.

  • Okyanus akıntılarının oluşumunu sağlarlar.

  • Ters alizeler 30° enlemlerde kuraklığa neden olurlar.

Batı Rüzgârları:

  • 30°DYB alanlarından 60°DAB alanları arasında eser.

  • Orta kuşakta karaların batısına yağış bırakır.

  • Türkiye’de etkili olan sürekli rüzgârlardır.


Kutup Rüzgârları:

  • 90° TYB alanlarından 60° DAB alanlarına doğru esen kuru rüzgârlardır.

  • Gittikleri yerin sıcaklığını düşürür.

1   2   3

Benzer:

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler icon1-coğrafyanin tanimi, konusu ve böLÜmleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconCOĞrafyanin konusu ve böLÜmleri konu testi: A

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler icon1. Aşağıdakilerden hangisi fiziki coğrafyanın bölümlerinden değildir?

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconPerformans görevi 9/ 2 coğrafya böLÜmleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconAtatürk İlkeleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconÖğretim İlkeleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconBursa’da Yazın’ın ayrıntılarıyla ilgili “Kaynakça”da adı geçen yapıtların...

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconPerformans görevi 9/ 18 coğrafya’nin böLÜmleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconAtatürk’ün Dış Politikasının Temel İlkeleri

COĞrafyanin tanimi-konusu-böLÜmleri, İlkeleri ve yararlandiği biLİmler iconAtatürk ilkeleri ve inkilap tariHİ dersiNİn tariHÇESİ


Coğrafya




© 2000-2018
kişileri
c.ogren-sen.com